विश्वासार्ह वाहन तयार करायला घोडे उद्योगाला काही हजार वर्षं मिळाली. त्याने असं वाहन दिलं जे नाश्त्यावर चालतं, रस्त्यावर सांडतं आणि कुंपणावर टांगलेलं जॅकेट पाहून बंद पडू शकतं.
तरीही घोडे हुशार असतात असं आम्हाला वारंवार सांगितलं जातं.
त्यांना घरचा रस्ता माहीत असतो. माणसं लक्षात राहतात. तुमची भीती त्यांना जाणवते. कार्यालयाच्या मते या सुविधेपेक्षा इंडिकेटर जास्त उपयोगाचे ठरले असते.
घोड्यांना “रस्त्याची उत्तम जाण” असते असा उद्योगाने पुन्हा दावा केला. संशोधन विभागाने त्यामुळे प्राण्याच्या तथाकथित फुल सेल्फ-ट्रॉटिंग यंत्रणेची तपासणी केली. फलकांकडे दुर्लक्ष, अनपेक्षित ओव्हरटेकिंग, परवानगीशिवाय मागे जाणं आणि बनिंग्सची टाकून दिलेली पावती पाहून आणीबाणीचा पवित्रा घेणं आढळलं.
पावती नळी जोडायच्या सुट्या भागाची होती. त्यात एवढी प्रतिक्रिया देण्यासारखं काही नव्हतं.
उद्योगाने निष्कर्ष उत्साहवर्धक असल्याचं म्हटलं आहे.
कार्यालयाने त्याला हे थांबवायला सांगितलं आहे.
घोड्याने धोका ओळखला. मग तो स्वतः धोका झाला.
उपनगरातल्या चाचणीमार्गावर चौक, पादचारी आणि सायकलस्वारांसाठी सामायिक वाट आणि शाळेचा परिसर होता. घोड्यासोबत अनुभवी स्वार होता. उद्योगाच्या कागदपत्रांत त्याची ओळख सुरक्षा उपाय अशी आहे. रुग्णालयाच्या कागदपत्रांत त्याचं नाव आहे.
सुरुवातीचे निष्कर्ष आशादायक होते. सायकल जवळ येण्याच्या बऱ्याच आधी मागून येणाऱ्या सायकलस्वाराचा आवाज ऐकून घोड्याने कान वळवले.
मग तो सायकलस्वाराच्या वाटेत आला.
चाचणीत पहिल्यांदाच कार्यालयाला घोड्याबद्दल क्षणभर आपुलकी वाटली. मेरेडिथ वेल यांनी समासात “संभाव्य जनसेवा” असं लिहिलं. वाहतूक नियम विभागाने त्यांना ज्याची गैरसोय झाली त्या व्यक्तीऐवजी हालचालीचं मूल्यमापन करायला सांगितलं. त्यांनी अधिक रुंद समास मागितला.
सायकलस्वार उभाच राहिला आणि त्याला इजा झाली नाही. मात्र स्वतःची सर्वोत्तम वेळ नोंदवण्याचं स्वप्न वाचलं नाही. त्यानंतर त्याने रस्त्याच्या कडेला इतकं लांबलचक निवेदन दिलं की स्पष्ट झालं: घोड्याने अशा माणसाला अडवलं होतं जो एरवी पूर्ण सकाळ सायकलिंगबद्दल बोलत राहिला असता.
वेल म्हणाल्या, “प्राणी अधूनमधून उपयोगी पडतो हे आपल्याला मान्य करावंच लागेल. याने आपल्यासारखाच दुसरा उपद्रव ओळखला आणि त्याला स्वतःच्या उपकरणांबद्दल बोलणं थांबवायला लावलं.” घोड्याने प्रशस्तिपत्र खायचा प्रयत्न केल्यावर गौरव करण्याचा प्रस्ताव पुढे ढकलण्यात आला.
हा फरक महत्त्वाचा आहे. घोड्याने दुसरा रस्ता वापरणारा यशस्वीपणे ओळखला होता. त्या माहितीचं काय करायचं, हा बहुतेक घोड्याचा खासगी प्रश्न होता.
पुढे शाळेच्या परिसराचा फलक आला. त्यावरचं काही ओळखल्याचं घोड्याने दाखवलं नाही. मात्र खांबाभोवतीचं गवत थोडं उंच आहे हे त्याने ओळखलं आणि फुटपाथ ओलांडून तात्काळ डावीकडे वळायचा प्रयत्न केला.
फलकाचा प्रवासावर परिणाम झाल्याचं संशोधकांनी मान्य केलं. वाहतूक नियम विभागाने याला उत्तीर्ण गुण देण्यास नकार दिला.
झेब्रा क्रॉसिंगवर घोडा थांबला आणि पुढे जाईना. त्याच्या सांभाळकर्त्याने आधी ही पादचाऱ्यांबद्दलची सावधगिरी असल्याचं सांगितलं. तिथे पादचारी नव्हते. घोड्याला पट्ट्यांवर आक्षेप होता.
क्रॉसिंग आपल्याला खाऊ शकतं अशा संशयातून त्याचं पालन करणाऱ्या यंत्रणेला रस्ता सुरक्षेचे गुण द्यायला कार्यालय तयार नाही.
“वर माणूस बसलाय” एवढाच अजूनही संपूर्ण सुरक्षेचा युक्तिवाद आहे
उद्योगाच्या प्रतिनिधींनी सांगितलं की फुल सेल्फ-ट्रॉटिंग देखरेखीखाली चालतं. दिशा, वेग, धोके आणि वाहनाने अचानक रस्त्यापासून उभं वर जाण्याचा निर्णय घेतल्यास त्याची जबाबदारी स्वाराची असते.
अंतिम मंजुरी मात्र घोड्याकडेच असते.
चाचणीत दिसलं की थांबवायला लगामातून दाब द्यावा लागतो. चालवायला पायांनी दाब द्यावा लागतो. दचकल्यावर स्वार चुकून दोन्ही करू शकतो.
ही नियंत्रणपद्धत शिकण्यात वीस वर्षं घालवलेले लोक तिला सहजसोपी म्हणतात.
सोबतच्या सांभाळकर्त्याने सांगितलं की स्वाराचा ताण घोड्याला जाणवतो आणि तोही घाबरू शकतो. संशोधकांनी विचारलं: म्हणजे स्वाराला धोका दिसल्यावर, नेमक्या नियंत्रणाची सर्वाधिक गरज असलेल्या क्षणी वाहन आणखी हाताबाहेर जाऊ शकतं का?
घोडे फार संवेदनशील असतात, असं उत्तर मिळालं.
अहवालात हे “होय” या सदरात नोंदवलं आहे.
समर्थकांच्या मते चांगला स्वार घोडा कशाला घाबरेल हे आधीच ओळखतो. कार्यालयाला याचा अर्थ असा समजतो: स्वाराने खऱ्या धोक्यांकडे सतत लक्ष द्यावं आणि घोड्याच्या आत्म्याला न पटणाऱ्या गोष्टींची दुसरी, बरीच मोठी नोंदवहीही सांभाळावी.
चाचणीत त्या वहीत बाळाची ढकलगाडी, गटाराचं झाकण, फुलं घेऊन जाणारी व्यक्ती आणि घोड्याची स्वतःची सावली होती.
संपूर्ण घटनेत सावली सोबतच राहिली. तिला परत मागवण्याची व्यवस्था नव्हती.
चाकांच्या कचरापेटीने चांगली कामगिरी केली
चाचणीच्या अटी अवाजवी तर नाहीत ना हे पाहण्यासाठी संशोधकांनी रस्त्याजवळ नगरपालिकेची चाकांची कचरापेटी ठेवली.
कचरापेटी ठरलेल्या जागेत राहिली. तिने सायकलस्वाराला अडवलं नाही आणि तपासणी पथकातल्या कुणाला खाण्यात रस दाखवला नाही. तिला दोन चाकं, दिसणारं ओळखचिन्ह आणि बंद होणारं झाकण होतं.
घोड्याकडे यापैकी काहीही नव्हतं.
निरीक्षण संपल्यावर जाहीर वेळापत्रकानुसार ट्रक कचरापेटी घेऊन गेला. चढवायला साधारण सात सेकंद लागले. गोंजारावं लागलं नाही, डोळ्यांवर पट्टी बांधावी लागली नाही आणि मागच्या एखाद्या ट्रकमधल्या वाईट अनुभवावर चर्चाही करावी लागली नाही.
घोडा चढवायला त्रेचाळीस मिनिटं, दोन माणसं आणि हप्त्याहप्त्याने दिलेली गाजरांची एक पिशवी लागली.
या काळात मालकाने समजावलं की प्राणी एवढा हुशार आहे की तो सहज फसत नाही.
कचरापेटी केव्हाच गेल्याची नोंद संशोधकांनी केली.
वाहतुकीत इतके नालायक निघालात की कचरापेटीकडून हरलात, कल्पना करा. आणि तेही ऑस्ट्रेलियात, जिथे नगरपालिकेकडून काही उचलून नेलं जाणं ही सहसा पायाभूत सुविधांची मोठी कामगिरी समजली जाते.
कचरापेटी स्वतःहून हलू शकत नसल्यामुळे तुलना चुकीची असल्याचा उद्योगाने आक्षेप घेतला.
कार्यालयाने मान्य केलं. हा तिच्या सर्वोत्तम निष्कर्षांपैकी एक होता.
दुसरा आक्षेप असा की जोरदार वाऱ्यात कचरापेट्या पडतात. संशोधन विभागाने ही मर्यादा मान्य करून निष्कर्ष सुधारला: वादळी हवेत कचरापेटी अनपेक्षित वागू शकते; कुणी स्वेटर काढल्यामुळे घोडा अनपेक्षित वागू शकतो.
महागड्या विजारी घालून लढलेला वर्गसंघर्ष
या घटनेनंतर आणखी तुलना करण्यात आली: घोडेस्वारी आणि हौसेसाठी केलेली खरेदी ही इतर सगळ्यांची जबाबदारी बनवण्यातला तिचा मुख्य प्रतिस्पर्धी—MAMIL, म्हणजे Middle-Aged Man in Lycra. लायक्राचे घट्ट कपडे घातलेला मध्यमवयीन पुरुष.
घोड्याची मालकीण एका छोट्या जिल्हा रुग्णालयाला ओढू शकेल अशा गाडीत आली. घोडेस्वारीमुळे साध्या जीवनाशी नातं टिकतं, असं तिने सांगितलं. सायकलस्वार कार्बन फायबरच्या अशा सायकलवर आला जिची किंमत संशोधन विभागाच्या सामायिक गाडीपेक्षा जास्त होती. सायकलिंग सगळ्यांना परवडतं, असं त्याने सांगितलं. मग दोघांनीही कॅफेत आपलं सामान ठेवायला अधिक योग्य जागा आहे का असं विचारलं.
कार्यालयाला बरीच साम्यं आढळली. दोघांनी खोगीर विकत घेऊन त्याभोवती संपूर्ण सामाजिक उतरंड उभी केली होती. दोघे कॉफी प्यायला जायला खास विजारी घालत होते. दोघे आपल्या छंदाला समुदाय म्हणत होते—म्हणजे चाळीस मीटरवरून कमी दर्जाची खरेदी ओळखू शकणाऱ्या लोकांचा गट.
फरक मुख्यतः पैशांचा होता. घोडा बाळगणं सांगतं की कुटुंबाकडे जमीन आहे. वरिष्ठ MAMIL सांगतो की तो संपत्ती व्यवस्थापनात काम करतो. बहुतेकदा कुणी विचारलेलंही नसतं. त्याच्या सायकलवरचा प्रत्येक अनावश्यक ग्रॅम काढला आहे. तिच्या खरेदीच्या कथेत मात्र एकही अनावश्यक शब्द कमी केलेला नाही.
जनतेच्या निवेदनांत सायकल टोळीला “रस्त्यावरचे भेक” म्हटलं होतं. संशोधन विभागाने हा शब्द नाकारला. खरे भेक कॅफेत सहा टेबलं अडवून कामगिरीतल्या किरकोळ सुधारणांवर व्याख्यान देत नाहीत. पसंतीचं नाव आहे “फिरती वरिष्ठ अधिकाऱ्याची तक्रार”.
सुरक्षेच्या जाणिवेच्या बाबतीत घोड्याला रस्त्याचा फलक वाचता येत नसल्याचं आढळलं. सायकलस्वार तो वाचू शकत होता, संबंधित नियम सांगू शकत होता आणि स्वतःला सोडून उपस्थित प्रत्येकाला तो कसा लागू होतो हे समजावू शकत होता. खेळाच्या मैदानाजवळचा भाग तांत्रिकदृष्ट्या सरावाचा टप्पा असल्याचा त्याचा दावा होता. खेळाच्या मैदानाला विचारलं नव्हतं.
घोड्याचं लक्ष गवताकडे जात होतं. सायकलस्वाराचं त्याच्या छोट्या स्क्रीनकडे. तो मॉसमनमधल्या दंतवैद्यापेक्षा अकरा सेकंद मागे असल्याचं ती सांगत होती. म्हणजे दोघे सार्वजनिक जागेत अशा गोष्टीचे आदेश घेत चालले होते जी पादचाऱ्याला दिसतही नव्हती आणि जिच्याशी वाटाघाटीही करता येत नव्हत्या.
MAMIL कडे घंटीही होती. त्यामुळे तंत्रज्ञानात तो घोड्याच्या पुढे होता. एका कुटुंबाच्या मागून येताना त्याने ती वारंवार वाजवून दाखवली. मग प्रशिक्षित पायदळासारखी मुलं बाजूला झाली नाहीत म्हणून नाराजी व्यक्त केली. घोड्याला इतकं श्रेय द्यायला हवं की मुख्य चाचणीत तो साधारणपणे पादचाऱ्यांसाठी थांबला होता. त्याने आपल्या प्रत्येक टप्प्याच्या वेळेचा आदर करण्याची मागणी केली नव्हती.
संशोधकांच्या मते दोन्ही यंत्रणांच्या देखरेखीचे प्रश्न वेगळे होते. घोड्याला घोडा आवरू शकणारा माणूस हवा होता. MAMIL ला प्रादेशिक विक्री संचालकाला “तुम्ही टूर द फ्रान्समध्ये नाही आहात” असं सांगू शकणारा माणूस हवा होता. दुसऱ्या पदासाठी योग्य उमेदवार मिळाला नाही.
या निष्कर्षांमुळे तुमची भूमिका बदलली का, असं कचरापेटीला विचारलं. तिने आपला कचरा स्वतःच्या आतच ठेवला.
बाकी सगळ्यांची सुरक्षा पथकात नेमणूक झाली आहे
घोड्याची वाहतूक शक्य होण्यासाठी जनतेला काय करावं लागतं हेही चौकशीत पाहिलं.
गाडीवाल्यांनी वेग कमी करावा. सायकलवाल्यांनी आपली चाहूल द्यावी, पण हलकेच. पादचाऱ्यांनी जागा द्यावी. कुत्रेवाल्यांनी आपले कुत्रे आवरावेत. घोड्याच्या मते हा नियम बहुतेक इतर प्राण्यांपुरताच आहे.
कुणी हॉर्न वाजवू नये, अचानक वेग वाढवू नये किंवा अनपेक्षित आवाज करू नये.
म्हणजे ऑस्ट्रेलियाने रस्त्यावर असं वाहन आणलं आहे ज्याला दचकून अपघात होऊ नये म्हणून आजूबाजूच्या सगळ्यांनी काळजी घ्यायची आहे.
उपनगरातल्या साध्या प्रवासात पानं उडवणारं यंत्र, व्हरांडा कुरतडणारे तीन कॉकटू आणि पुढच्या पोस्टकोडमधून आपली निघण्याची वेळ ऐकवणारी मॉडिफाइड कमोडोर भेटू शकते अशा देशात ही फारच महत्त्वाकांक्षी व्यवस्था आहे.
उद्योगाच्या एका निवेदनात सांगितलं की घोडे हे इतर प्राण्यांचं भक्ष्य असतात, त्यामुळे धोका वाटल्यावर पळणं हा त्यांचा स्वभाव आहे.
कार्यालयाने स्पष्टीकरण स्वीकारलं. वाहतुकीची पात्रता म्हणून ते का सादर केलं, हे अजून स्पष्ट नाही.
बस फुटपाथवर चढल्यावर बसचालक असं सांगू शकत नाही की उत्क्रांतीमुळे बसला लांडग्यांची भीती वाटते.
चांगलं वर्तन खरं होतं. बाकीचंही खरंच होतं.
अहवालात चांगल्या गोष्टीही नोंदल्या आहेत. घोडा फाटकाजवळ शांतपणे थांबला. पादचाऱ्याला पुरेशी जागा दिली. मुलाने मानेवर थोपटल्यावर गप्प उभा राहिला.
हे वर्तन स्वागतार्ह आहे. त्यामुळे छत्रीची घटना रद्द होत नाही.
घोड्यापासून साधारण बारा मीटरवर छत्री उघडली गेली. घोड्याने त्याला प्रतिसाद म्हणून दुसरी बारा मीटर जागा व्यापायचा प्रयत्न केला. त्या जागेच्या काही भागात आधीच कॅफे होता.
नंतर मालकाने त्याचं वर्णन “एरवी बॉम्बलाही न घाबरणारा” असं केलं.
हलक्या पावसाच्या साधनांना तोंड देता येतं हे उद्योगाने दाखवेपर्यंत हा शब्दप्रयोग मागे घ्यावा, असं कायदा विभागाने म्हटलं आहे.
अहवालात एक कायमचा कल नोंदवला आहे: घोड्याचे चांगले क्षण त्याच्या कुवतीचा पुरावा मानले जातात. धोकादायक क्षण म्हणजे जवळच्या कुणाला घोडे समजले नाहीत याचा पुरावा.
प्राणी नीट वागला तर तो हुशार. नीट वागला नाही तर सायकलस्वार चुकीच्या पद्धतीने आला, पादचारी फार वेगाने चालला किंवा स्वाराने अधिक समजूतदार असायला हवं होतं.
हमी अफलातून आहे. जवळजवळ काहीच तिच्यात बसत नाही.
कचरापेटीला विभागाच्या सल्लागारपदाचं निमंत्रण
“रस्त्याची उत्तम जाण” हा शब्दप्रयोग थांबवावा, अशी कार्यालयाची शिफारस आहे. ती जाण प्रत्यक्ष रस्त्याच्या उपस्थितीत दाखवल्यावर पुन्हा विचार होईल.
इतर मागण्यांत विश्वासार्ह थांबवण्याची पद्धत, प्लास्टिक पिशव्यांवर लेखी प्रतिसाद योजना आणि एक स्पष्टीकरण आहे: स्वातंत्र्यासाठी विकलं जाणारं वाहन स्वतः जाऊ इच्छित नाही तिथे न्यायला दुसरं वाहन का लागतं?
उद्योगाच्या मते या मागण्यांत घोडा आणि स्वार यांच्या खास नात्याचा विचार केलेला नाही.
कार्यालयाचं फोटोकॉपी यंत्राशी खास नातं आहे. खरेदी विभागाला तरीही त्याने A4 कागद हाताळावेत अशी अपेक्षा आहे.
निर्मात्यांकडून सुधारणा आराखडा मागवला. त्यांनी शिंगराचा फोटो पाठवला आणि पुढची पिढी चांगली असेल असं कळवलं.
ज्या सॉफ्टवेअर अपडेटला अजून बादल्यांबद्दल शिकायचं आहे त्यासाठी आणखी चार वर्षं थांबायला संशोधन विभागाने नकार दिला आहे.
दरम्यान, चाकांच्या कचरापेटीने वाहतूक आढावा समितीवर सल्लागारपद स्वीकारलं आहे. उद्योगाच्या एका प्रतिनिधीने नियुक्तीला आव्हान दिलं. ती कचऱ्याने भरली आहे, असा आरोप होता.
आरोप सिद्ध झाला.
ती अजूनही समितीची सर्वात पात्र सदस्य आहे.
